به گزارش پرتال بازآفرینی شهری ، نشست تخصصی واکاوی تجارب اجرایی بازآفرینی در سکونتگاه‌های غیررسمی سبزوار در ادامه سلسله نشست‌های گفت‌وگومحور «هفت‌شهر» با هدف بررسی تجربه‌های میدانی ، تحلیل مداخلات انجام شده ، مستندسازی اقدامات موفق و آسیب‌شناسی چالش‌های بازآفرینی در محلات هدف برگزار شد .
تجربه سبزوار در ساماندهی و توانمندسازی سکونتگاه‌های غیررسمی ، یکی از نمونه‌های قابل تأمل در ادبیات بازآفرینی شهری ایران به شمار می‌رود . در این نشست ، مهدی برزویی فعال و کنشگر بازآفرینی به تشریح تجربه اجرایی خود در سبزوار پرداخت و کاوه حاجی‌علی‌اکبری، استاد دانشگاه و کنشگر دیگر این حوزه ، گفت‌وگوی تخصصی با وی را پیش برد .
مهدی برزویی در این نشست با اشاره به ویژگی‌های تاریخی و اجتماعی سبزوار گفت : سبزوار ، به عنوان دومین شهر بزرگ خراسان رضوی، با جمعیتی حدود ۲۵۰ هزار نفر و مساحتی نزدیک به چهار هزار هکتار ، پس از مشهد بیشترین جمعیت حاشیه‌نشین در شرق کشور را دارد .
وی افزود: در سال ۱۳۹۳ مسئولیت دبیرخانه حاشیه‌نشینی و توانمندسازی سبزوار را بر عهده گرفتم . در نخستین بازدیدها از مناطق حاشیه ای در سبزوار ، نگاه غالب من به حاشیه‌نشینی ، بیشتر معطوف به تهدیدها بود ؛ اما در ادامه تلاش کردم ظرفیت‌ها و فرصت‌های موجود در این محلات را نیز ببینم . حاصل این روند ، تجربه‌ای حدود ۱۰ ساله در حوزه بازآفرینی شهری است .
برزویی تجربه سبزوار را در سه محور «تفکر و نگاه به حاشیه‌نشینی» ، «نحوه رفتار با مردم و دستگاه‌ها» و «اقدام و شیوه اجرای برنامه‌ها» تشریح کرد و گفت : در آغاز ، برای شناخت مسائل به سراغ طرح‌های تفصیلی رفتیم ؛ اما این طرح‌ها پاسخگوی مسائل اجتماعی و پیچیدگی‌های موجود در محلات نبودند . در شهرداری نیز نگاه غالب ، پروژه‌محور بود و حل مساله به معنای واقعی دنبال نمی‌شد .
وی ادامه داد : در سال ۱۳۹۳، با انتخاب مدیریت جدید شهری و شکل‌گیری نگاهی راهبردی و فرصت‌محور ، شرایط تازه‌ای در سبزوار ایجاد شد . در همان سال سند ملی بازآفرینی شهری نیز ابلاغ شد و تلاش کردیم این سند را بلافاصله در شهر پیاده کنیم . در این مسیر از ظرفیت مدیران و کارشناسان شرکت بازآفرینی شهری ایران ، از جمله نریمان مصطفایی ، کمال نوذری و منا عرفانیان ، استفاده شد و نخستین برنامه اقدام مشترک بازآفرینی کشور در سبزوار شکل گرفت .
تغییر نگاه ؛ از خدمت‌رسانی به مشارکت اجتماعی
برزویی با تأکید بر اهمیت تغییر نگاه به محلات هدف بازآفرینی اظهار کرد : نگاه ما این نبود که صرفا به محرومان خدمت‌رسانی کنیم ؛ بلکه معتقد بودیم باید با کمک ساکنان ، مسائل محلات را حل کنیم . این رویکرد ، صرفا مدیریتی و اداری نبود . صدای مردم را می‌شنیدیم ؛ حتی زمانی که با اعتراض و فریاد با ما صحبت می‌کردند ، تلاش می‌کردیم شنونده باشیم. به تدریج، مردم نیز در کنار برنامه‌ها قرار گرفتند .
وی افزود : در مواجهه با مسائل ، از رویکردهای جامعه‌شناختی و روان‌شناختی استفاده کردیم و نهادهای توسعه محله را با توجه به ویژگی‌های اجتماعی هر محله شکل دادیم . همچنین تلاش کردیم با مدیران و کارشناسان دستگاه‌های دولتی ، ارتباطی همدلانه برقرار کنیم .
به گفته وی ، ارتباطات عمودی و افقی، از سطح خانواده‌ها در محلات تا ستاد ملی بازآفرینی ، در روند اجرای برنامه‌ها برقرار شد و به تدریج شهرستان‌های پیرامونی سبزوار نیز از این تجربه الگوبرداری کردند و به برنامه های بازآفرینی و سیاست بازآفرینی پیوستند .
برزویی تصریح کرد : در این مسیر تلاش کردم بدون وابستگی سیاسی و منفعت‌طلبی شخصی فعالیت کنم و به تدریج اعتماد مردم شکل گرفت و همین اعتماد ، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های اجرای برنامه‌های بازآفرینی در سبزوار بود .
توانمندسازی، نهادسازی و شبکه‌سازی
این کنشگر حوزه بازآفرینی درباره اقدامات انجام‌شده در سبزوار گفت : در ادامه ، دبیرخانه بازآفرینی ، ستاد بازآفرینی و ستاد بازآفرینی شرق کشور را شکل دادیم . سپس با رویکرد اجتماع‌محور ، ظرفیت‌سازی محلی ، برگزاری نشست‌های مدیران و کنشگران شهری ، نهاد شهری ، نهادسازی و شبکه‌سازی را دنبال کردیم .
وی ادامه داد : مسائل ملکی و حقوقی، از جمله مهم‌ترین موانع اجرای برنامه‌ها بود . برای مواجهه با این مسائل ، ابزارهای مختلف فنی ، ملکی ، اجرایی و حقوقی طراحی و به کار گرفته شد تا بستر لازم برای اجرای مداخلات فراهم شود .
تأمین نیازهای زیربنایی و روبنایی
برزویی چهار محور اصلی اقدامات انجام‌شده در سبزوار را تشریح کرد و گفت : نیازهای هشت محله هدف شناسایی شد و مداخلات بازآفرینی در پهنه‌ای حدود ۳۲۰ هکتار آغاز شد .
به گفته وی ، اکنون بیش از ۸۰ درصد نیازهای این محلات در حوزه پروژه‌های عمرانی و زیرساختی برطرف شده است .
توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی
به گفته برزویی برای ارتقای مهارت و درآمد ساکنان ، برنامه‌های آموزشی و حرفه‌آموزی اجرا شد و تنها در حوزه خیاطی ، حدود ۴ هزار نفر آموزش دیدند و بخشی از آنان اکنون به تولیدکننده تبدیل شده‌اند .
تقویت نهادهای اجتماعی
او افزود : محور سوم تقویت نهادی های اجتماعی است که در این خصوص نهادهای محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد در محلات شکل گرفتند و فعالیت‌هایی در زمینه توسعه پایدار، مشارکت اجتماعی و حل مسائل محله دنبال شد .
مدیریت دانش
وی با اشاره به برگزاری دومین همایش ملی بازآفرینی در سال ۱۳۹۶ گفت : این همایش با موضوع تجارب بازآفرینی برگزار شد و نخستین دبیرخانه تجارب بازآفرینی در منطقه پنج کشور شکل گرفت . این دبیرخانه ، تجربه‌های شش استان شرقی کشور را گردآوری و مستندسازی می‌کرد .
برزویی افزود : دانشگاه حکیم سبزواری نیز در زمینه تولید دانش بازآفرینی فعال شد و انتشار فصلنامه بازآفرینی در دستور کار قرار گرفت . همچنین طرح «مدرسه شهردار» با هدف انتقال دانش و تجربه به شهرداران هم اکنون در حال پیگیری است .
چالش‌های تجربه سبزوار
وی با اشاره به محدودیت‌ها و ناکامی‌های موجود گفت : تغییرات مدیریتی در سطوح مختلف، از مدیران کلان تا شهرداران و فرمانداران ، آسیب‌های زیادی به استمرار برنامه های بازآفرینی وارد می کند . همچنین فرآیند تأمین زمین و دریافت اعتبارات دولتی بسیار دشوار است و نمی‌توان همه برنامه‌های بازآفرینی را به بودجه‌های دولتی وابسته کرد .
برزویی ادامه داد : امروز ، سرعت گسترش فقر از سرعت اجرای برنامه‌های ما بیشتر بود ؛ با این حال ، باید کار را ادامه داد. از طرفی ناآگاهی برخی ساکنان ، تعارضات محلی و نبود سازوکارهای پایدار برای انتقال دانش نیز از دیگر چالش‌های این حوزه است .
وی با تأکید بر ضرورت کاهش وابستگی به منابع دولتی اظهار کرد : بازآفرینی باید با اتکا به خیرین ، بخش خصوصی و ظرفیت‌های محلی پیش برود . گفت‌وگو با مردم نیز باید صادقانه باشد و برنامه‌ها بر اساس اعتماد و مشارکت واقعی شکل بگیرد .
ضرورت پایدار سازی تسهیلگری و چابک سازی در بازآفرینی شهری
برزویی با اشاره به ضرورت استفاده از فناوری و شبکه‌های ارتباطی گفت : امروز ما به یک سازمان مجازی بازآفرینی نیاز داریم تا ارتباط با مخاطبان ، کارشناسان ، مدیران و فعالان اجتماعی با سرعت بیشتری انجام شود . بازآفرینی رویکردی نوین است ؛ بنابراین نباید خود گرفتار بروکراسی شود و باید چابک ، انعطاف‌پذیر و پاسخگو باقی بماند .
وی تسهیلگری را یکی از ارکان اصلی بازآفرینی دانست و گفت : بازآفرینی را تسهیلگران پیش می‌برند . ظرفیت‌سازی باید در خود محلات انجام شود تا ساکنان بتوانند برای حل مسائل پیرامون خود نقش‌آفرینی کنند .
برزویی همچنین بر اهمیت هویت‌سازی و تولید محتوای فرهنگی برای نسل جدید تأکید کرد و افزود : نسل جدید تا حدودی از هویت محلات خود فاصله گرفته است . باید در کنار فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی، به هویت و تعلق مکانی نیز توجه کنیم .
وی با اشاره به ظرفیت فضاهای موجود در محلات گفت : هشت محله هدف سبزوار دارای ۲۸ مدرسه است . این مدارس و دیگر فضاهای موجود می‌توانند به عنوان ظرفیت و ابزار توانمندسازی مورد استفاده قرار گیرند .
حق مالکیت و ضرورت اصلاح ادبیات بازآفرینی
در ادامه ، کاوه حاجی‌علی‌اکبری با اشاره به اهمیت امنیت مالکیت در تجارب جهانی و قانون اساسی گفت : مردم باید احساس کنند که متصرف نیستند و حق مالکیت آنان به رسمیت شناخته می‌شود . تضمین امنیت مالکیت ، یکی از الزامات مهم در ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی است .
وی گفت : مردم با واژه‌هایی مانند «غیررسمی» ، «کم‌برخوردار» و «بحرانی» ارتباط خوبی ندارند . نباید با استفاده نادرست از این واژه‌ها ، عرق مکانی و تعلق مردم به محله را خدشه‌دار کنیم . بهتر است از عنوان «محلات هدف بازآفرینی» استفاده شود .
برزویی در ادامه افزود : حدود ۲۵ درصد جمعیت سبزوار در مناطقی خارج از محدوده شهری و در زمین‌های قولنامه‌ای یا دارای مسائل حقوقی سکونت دارند . بسیاری از این مناطق ابتدا شکل گرفته و سپس به شهر ملحق شده‌اند و اکنون فرآیند تشکیل پرونده و سنددار شدن آنها در حال انجام است .
برزویی تصریح کرد : ساماندهی این محلات با طرح‌های تفصیلی به تنهایی امکان‌پذیر نیست و باید از ظرفیت بازآفرینی شهری استفاده کرد . یکی از اقدامات برجسته سبزوار ، بسترسازی برای همراه‌کردن مردم ، سرمایه‌گذاران و دستگاه‌های دولتی بود . در این شهر، باب گفت‌وگو و تعامل میان این گروه‌ها باز شد و شهرداری تلاش کرد آنها را به یکدیگر نزدیک کند .
توجه به تفاوت‌های محلی
حاجی‌علی‌اکبری در بخش دیگری از گفت‌وگو ، درباره تفاوت‌های اجتماعی و ظرفیت‌های منحصربه‌فرد محلات سبزوار پرسید و اینکه آیا این تفاوت‌ها در برنامه‌ریزی‌ها مورد توجه قرار گرفته است .
برزویی در پاسخ گفت : برنامه‌های محلات بر اساس ویژگی‌های اجتماعی ، روان‌شناختی و استعدادهای ساکنان تدوین شد و برای همه محلات نسخه واحدی در نظر نگرفتیم . با این حال ، برنامه توانمندسازی و ظرفیت‌سازی باید در مقیاس منطقه‌ای نیز دیده شود و نمی‌توان آن را صرفا در چارچوب یک محله دنبال کرد .
وی در پایان بر ضرورت توجه به پیشگیری و پیش‌نگری ، استفاده از دارایی‌ها و فرصت‌های محلی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود برای رونق‌بخشی به محلات تأکید کرد و گفت : باید حتی تهدیدها را نیز از منظر ظرفیت‌های قابل تبدیل به فرصت بررسی کنیم .
