به گزارش پرتال بازآفرینی شهری ، برنامه اقدام محلهای در شرایط اضطراری ، مجموعهای از اقدامات شناسایی ، آمادهسازی ، سازماندهی ، آموزش و هماهنگی را شامل میشود . نخستین محور ، تعیین مکانهای امن در سطح محله است . هر محله باید بداند در زمان بحران ، کدام فضاها برای تجمع، اسکان موقت ، پناهگیری یا ارائه خدمات اضطراری مناسبتر هستند .
در کنار آن ، باید مکانهای آسیبپذیر و تأسیسات حیاتی ، حساس و پرخطر شناسایی شوند . این تأسیسات میتواند شامل شبکه آب ، برق ، گاز ، مراکز درمانی ، ساختمانهای مهم ، مسیرهای اصلی دسترسی ، مراکز عمومی و زیرساختهای ارتباطی باشد . فقط شناسایی کافی نیست ؛ وضعیت ایمنسازی این نقاط نیز باید بررسی و برای کاهش خطر آنها اقدام شود .
محور دیگر ، تعیین پناهگاههای امن در سطح محله و حتی در منازل شهروندان است . این موضوع نشان میدهد که برنامه تابآوری فقط به فضاهای عمومی محدود نیست و باید تا سطح واحدهای مسکونی ، آپارتمانها و مجتمعهای مسکونی امتداد پیدا کند .
همچنین تدوین دستورالعملهای مشخص برای مواقع اضطراری ، تعیین عناصر شاخص محله ، خوانایی مرزهای محله ، ایجاد سامانههای هشداردهنده ، تقویت زیرساختهای ایمنی و آتشنشانی ، تأمین امنیت محله ، استفاده از ظرفیت سازمانهای مردمنهاد و شبکهسازی میان کنشگران از دیگر محورهای مهم برنامه است .
در متن به توجه ویژه به نیازهای کودکان ، زنان ، جانبازان ، معلولان و سایر گروههای خاص نیز اشاره شده است . این نکته اهمیت زیادی دارد ، زیرا برنامهای که گروههای آسیبپذیر را نادیده بگیرد ، در عمل نمیتواند تابآوری واقعی ایجاد کند .
خودکفایی محله در شرایط بحرانی
یکی از اهداف کلیدی برنامه ، حرکت به سمت خودکفایی نسبی محله در مواقع بحرانی است . بحرانها معمولاً باعث اختلال در زنجیره خدمات شهری ، حملونقل ، توزیع کالا ، ارتباطات و زیرساختهای حیاتی میشوند . بنابراین محلهای تابآورتر است که بتواند برای مدت مشخصی بخشی از نیازهای ضروری خود را با ظرفیتهای داخلی تأمین کند .
این خودکفایی به معنای جدایی محله از شهر نیست ، بلکه به معنای کاهش وابستگی فوری به بیرون در ساعات و روزهای ابتدایی بحران است . آب اضطراری ، انرژی پشتیبان ، اطلاعرسانی محلی ، ذخیره مواد غذایی ، شبکه داوطلبان ، مراکز تجمع امن و سازوکارهای محلی تصمیمگیری ، اجزای اصلی این خودکفایی هستند .
راهکارهای عملیاتی در حوزه آب
در بخش راهکارهای عملیاتی ، آب به عنوان یکی از مهمترین زیرساختهای حیاتی مطرح شده است . متن پیشنهاد میکند شبکهای یکپارچه از چاههای شهری با پشتیبانی فنی ، تجهیز چاههای شخصی و دولتی به ژنراتور و برق خورشیدی و
استفاده از ظرفیت آنها در قالب تفاهمنامه ایجاد شود .
همچنین استقرار تانکرهای سیار در بلوکهای مدیریتی ، لایروبی آبانبارها ، آمادهسازی و کنترل مخازن ذخیره آب شهری ، محلی و خانگی ، تجهیز مساجد یا خانههای محله به مخازن بزرگ آب و ارائه تسهیلات برای افزایش مخازن ذخیره آب خانگی از دیگر اقدامات پیشنهادی است .
این پیشنهادها نشان میدهد که برنامه تابآوری ، آب را فقط به عنوان یک خدمت شهری نمیبیند ، بلکه آن را به عنوان یک مؤلفه امنیت محله در شرایط اضطراری تلقی میکند .
راهکارهای عملیاتی در حوزه انرژی
در حوزه انرژی ، متن بر توسعه منابع غیرمتمرکز و پشتیبان تأکید دارد . توسعه مزارع برق خورشیدی غیرمتمرکز در مناطق شهری ، تأمین برق پایدار برای مراکز کلیدی و حساس، راهاندازی دیزلژنراتورهای اضطراری و نیروگاههای خورشیدی ، از جمله راهکارهای مطرحشده است .
همچنین پیشنهاد شده است که برای تأمین برق مستقل خانگی ، آبگرمکنهای خورشیدی ، نصب پنلهای خورشیدی ، باتری ، پمپهای آب خورشیدی و تجهیزات مرتبط، تسهیلات و مشوقهایی در نظر گرفته شود . این رویکرد میتواند وابستگی کامل محله به شبکه سراسری برق را در شرایط بحران کاهش دهد .
توزیع کپسولهای گاز اضطراری به صورت قرضی در خانه محله و تأمین سردخانههای بزرگ محلی برای نگهداری مواد غذایی فریزری نیز از دیگر راهکارهای عملیاتی است . این پیشنهادها نشان میدهد که انرژی در برنامه تابآوری فقط برق نیست ، بلکه گرمایش ، پختوپز ، نگهداری مواد غذایی و پایداری خدمات محلهای را نیز دربر میگیرد .
راهکارهای عملیاتی در حوزه ارتباطات
در حوزه ارتباطات ، متن به طراحی سیستم رادیویی محلی برای مواقع قطع شبکههای اصلی اشاره میکند . این پیشنهاد از اهمیت زیادی برخوردار است ، زیرا در بحرانهای شدید ، قطع اینترنت ، تلفن همراه یا اختلال در شبکههای رسمی میتواند روند اطلاعرسانی و هماهنگی را مختل کند .
وجود یک سامانه ارتباطی محلی میتواند برای اعلام هشدار ، هماهنگی داوطلبان ، انتقال اطلاعات ضروری ، مدیریت تجمعات ، هدایت مردم به پناهگاهها و ارتباط میان مراکز محلهای و مدیریت شهری نقش کلیدی داشته باشد .
اقتصاد شهری تابآور
سند فقط به زیرساختهای فیزیکی توجه نمیکند ، بلکه اقتصاد محله و شهر را نیز بخشی از تابآوری میداند . در بخش اقتصاد شهری تابآور ، ایجاد چارچوب واحد تصمیمگیری اقتصادی با مشارکت نخبگان ، متخصصان و فعالان اقتصادی پیشنهاد شده است .
افزایش اشتغال پایدار خانگی ، خرد ، متوسط ، صنعتی و دانشبنیان با تمرکز بر جوانان ، تعاونیها و بازگشتگان از دیگر محورهای اقتصادی است . همچنین هدایت سرمایههای خرد و کلان مردمی به سمت پروژههای مولد و شفاف، به جای زمینمحوری و سوداگری ، به عنوان راهکاری برای تقویت تابآوری اقتصادی مطرح شده است .
این نگاه نشان میدهد که تابآوری فقط به معنای آمادگی برای زلزله، جنگ یا قطع خدمات نیست ؛ بلکه محلهای که اقتصاد شکننده ، اشتغال ناپایدار و سرمایهگذاری غیرمولد دارد ، در برابر بحرانهای جنگ، تحریم و شوکهای منطقهای نیز آسیبپذیرتر خواهد بود .
پایش و ارزیابی اقدامات
بخش پایانی متن به پایش و ارزیابی فعالیتها اختصاص دارد . در این بخش ، یک چکلیست نمونه برای بررسی میزان تحقق اقدامات ارتقای تابآوری محله ارائه شده است . این چکلیست موضوعاتی مانند آموزش ایمنی و بحران ، وجود سازمان مردمنهاد فعال ، سنجش تمایل مردم به مشارکت ، پراکندگی مناسب کاربریها ، استفاده از ظرفیت سراهای محله و معتمدان ، تراکم جمعیتی و ساختمانی ، نفوذپذیری محله ، دسترسی به حملونقل عمومی ، سازگاری کاربری اراضی و شناسایی زیرساختهای حیاتی را بررسی میکند .
همچنین وجود دستورالعمل برای ساخت پناهگاه ، سامانه هشدار ، تجهیزات پدافند غیرعامل ، تحلیل زیرساختهای حساس ، سطح برخورداری از ایمنی و امنیت ، وجود پناهگاههای چندعملکردی ، وضعیت شبکه آب و فاضلاب و برنامهریزی برای برقراری زیرساختهای حیاتی در زمان بحران از دیگر شاخصهای ارزیابی است .
اهمیت این چکلیست در آن است که برنامه تابآوری را از سطح شعار و توصیه کلی خارج میکند و به سمت سنجشپذیری ، مسئولیتپذیری و اقدام عملی میبرد .
جمعبندی تحلیلی
متن ارائه شده ، یک چارچوب محلهمحور برای ارتقای تابآوری شهری در شرایط اضطراری ارائه میکند . نقطه قوت اصلی این چارچوب آن است که بحران را فقط از زاویه سازه ، زیرساخت یا مدیریت رسمی نمیبیند ، بلکه شبکه اجتماعی محله، اعتماد عمومی ، ظرفیت مردم ، اقتصاد محلی ، فضاهای موجود ، گروههای آسیبپذیر و بازگشتپذیری اقدامات را نیز وارد تحلیل میکند .
این سند بهدرستی نشان میدهد که محلههای هدف بازآفرینی شهری ، به دلیل فرسودگی کالبدی ، ضعف خدمات ، فقر شهری و تراکم مسائل اجتماعی ، در شرایط اضطراری بیش از سایر نقاط شهر در معرض خطر قرار دارند . بنابراین نمیتوان برای آنها نسخه عمومی و یکسان مدیریت بحران نوشت . این محله ها به برنامهای اختصاصی ، سریع ، کمهزینه ، مشارکتی و مبتنی بر داراییهای موجود نیاز دارند .
این سند بهدرستی نشان میدهد که محلههای هدف بازآفرینی شهری ، به دلیل فرسودگی کالبدی ، ضعف خدمات ، فقر شهری و تراکم مسائل اجتماعی ، در شرایط اضطراری بیش از سایر نقاط شهر در معرض خطر قرار دارند . بنابراین نمیتوان برای آنها نسخه عمومی و یکسان مدیریت بحران نوشت . این محله ها به برنامهای اختصاصی ، سریع ، کمهزینه ، مشارکتی و مبتنی بر داراییهای موجود نیاز دارند .
از منظر اجرایی ، استفاده از خانههای محله ، سراهای محله ، مساجد ، مراکز توسعه محله ، معتمدان ، کسبه ، نهادهای مذهبی و فرهنگی و سازمانهای مردمنهاد میتواند برنامه تابآوری را از سطح اداری به سطح واقعی زندگی مردم منتقل کند . همچنین توجه به آب ، انرژی ، ارتباطات ، اقتصاد محلی و نظام پایش ، نشان میدهد که سند نگاهی نسبتاً جامع به پایداری محله در شرایط بحران دارد .
با این حال ، موفقیت چنین برنامهای وابسته به چند شرط کلیدی است : تأمین منابع مالی حداقلی ، تعیین مسئولیت دقیق دستگاهها ، آموزش مستمر مردم ، ایجاد بانک اطلاعات محلهای ، تمرینهای دورهای ، بهروزرسانی چکلیستها ، هماهنگی میان شهرداری و دستگاههای خدماترسان و پرهیز از نگاه صرفاً نمایشی به مشارکت مردم .
در نهایت ، پیام اصلی متن روشن است : اگر قرار است شهر در شرایط اضطراری زنده بماند ، باید تابآوری از محله آغاز شود . محلهای که مردم آن آموزش دیدهاند، مکانهای امن آن مشخص است ، زیرساختهای حیاتی آن شناسایی شده ، ارتباطات اضطراری دارد ، منابع آب و انرژی پشتیبان پیشبینی کرده و شبکهای از کنشگران محلی در آن فعال است ، در برابر بحران نه تنها آسیبپذیری کمتری دارد ، بلکه میتواند به نقطه اتکای مدیریت شهری تبدیل شود .
خبرنگار : سید علی سید صدر
ساخت پوستر و اینفوگرافیک : یوسف سعیدی
