به گزارش پرتال بازآفرینی شهری ، در دوره «شهرداد» دانشگاه تهران مطرح شد : مدیریت مؤثر بحران زمانی شکل میگیرد که مردم فقط دریافتکننده خدمات نباشند و در پیشگیری ، آمادگی ، پاسخ و بازتوانی نقش واقعی ایفا کنند .
در یکی از نشستهای دوره «شهرداد» دانشگاه تهران ، یکی از استادان جمعیت هلال احمر در ارائهای با موضوع «حکمرانی ؛ مفاهیم ، مبانی و چرایی آن برای هلال احمر» ، ضرورت عبور از مدیریت سازمانمحور و حرکت بهسوی حکمرانی مردممحور در حوادث و بحرانها را تشریح کرد .
پرسش محوری این ارائه آن بود که چگونه میتوان مردم را از «قربانی حادثه» به «بازیگر مدیریت بحران» تبدیل کرد ؛ تغییری که بدون آموزش عمومی ، اعتمادسازی ، شبکهسازی محلی و مشارکت واقعی شهروندان در تصمیمگیری امکانپذیر نیست .
مردم ؛ نخستین پاسخدهندگان بحران
یکی از نکات اصلی این ارائه آن بود که در بسیاری از حوادث، پیش از رسیدن نیروهای رسمی و امدادی ، مردم ، خانوادهها ، همسایگان و داوطلبان محلی نخستین واکنشها را نشان میدهند .
بر این اساس ، جامعه نباید تنها دریافتکننده کمک تلقی شود . شهروندان باید پیش از وقوع حادثه آموزش ببینند ، خطرات محیط زندگی خود را بشناسند و برای ایفای نقش در مراحل مختلف مدیریت بحران آماده شوند .
در الگوی مطرح شده ، پاسخ به حادثه از مردم و همسایگان آغاز میشود ، سپس داوطلبان محلی ، جمعیت هلال احمر و دیگر دستگاهها وارد میدان میشوند . این نگاه ، مردم را از گروهی منفعل و منتظر امدادرسانی، به نخستین حلقه زنجیره مدیریت بحران تبدیل میکند .
از مدیریت دولتی تا حکمرانی مردممحور
در شیوه سنتی مدیریت بحران ، تصمیمگیری و اجرا عمدتاً در اختیار دولت و ساختارهای رسمی قرار دارد . در حکمرانی مردممحور ، دولت ، جمعیت هلال احمر ، سازمانهای مردمنهاد ، بخش خصوصی ، گروههای داوطلب و جامعه محلی در قالب یک شبکه با یکدیگر همکاری میکنند .
در این الگو ، دولت همچنان مسئول سیاستگذاری ، تنظیمگری و ایجاد هماهنگی است ، اما اجرای همه امور را بهتنهایی بر عهده نمیگیرد . مردم نیز فقط نیروی اجرایی نیستند و باید در شناخت مسئله، برنامهریزی ، اجرا ، نظارت و ارزیابی نقش داشته باشند .
حکمرانی اجتماعی ، مشارکت طیف گستردهای از ذینفعان را در تصمیمگیری و اجرای سیاستها ضروری میداند . این رویکرد بهجای تمرکز کامل بر ساختارهای اداری ، بر ظرفیتهای اجتماعی ، شبکههای محلی و همکاری میان نهادها تأکید دارد .
آینده مدیریت بحران ، توسعه ظرفیت جامعه است
یکی از گزارههای کلیدی این نشست آن بود که آینده مدیریت بحران در گسترش سازمانها خلاصه نمیشود ، بلکه به توسعه ظرفیت جامعه وابسته است .
افزایش تجهیزات ، نیروها و ساختارهای اداری ، بدون آموزش مردم ، تقویت اعتماد عمومی و سازماندهی ظرفیتهای محلی ، بهتنهایی جامعهای تابآور ایجاد نمیکند .
جامعه زمانی برای مقابله با بحران آماده است که شهروندان خطرات محیط زندگی خود را بشناسند ، اصول ایمنی را فرا گرفته باشند ، در برنامهها و مانورهای محلی شرکت کنند و نحوه همکاری با نیروهای امدادی را بدانند .
نقش مردم پیش از وقوع حادثه آغاز میشود
مشارکت مردم نباید به زمان وقوع حادثه محدود شود . در مرحله پیشگیری ، شهروندان میتوانند در آموزش ، فرهنگسازی ، شناسایی خطرات و کاهش آسیبپذیری محلات نقش داشته باشند .
در مرحله آمادگی ، اجرای مانورهای محلی ، تجهیز خانوادهها، شناخت مسیرهای ایمن، برنامهریزی محلهای و ایجاد شبکههای داوطلبی اهمیت دارد .
در مرحله پاسخ ، امداد اولیه ، اطلاعرسانی سریع و صحیح ، همکاری با نیروهای عملیاتی و تأمین نیازهای اولیه آسیبدیدگان از مهمترین زمینههای مشارکت مردم است .
پس از حادثه نیز جامعه محلی میتواند در حمایت روانی و اجتماعی ، بازتوانی اقتصادی آسیبدیدگان ، بازسازی زیرساختها ، پایش اقدامات و انتقال تجربههای بهدستآمده نقشآفرینی کند .
اعتماد و آموزش ؛ پیششرط مشارکت مردم
مردم با فراخوانهای مقطعی به بازیگران مدیریت بحران تبدیل نمیشوند . مشارکت پایدار نیازمند اعتماد عمومی ، آموزش مستمر ، احساس اثرگذاری و وجود سازوکارهای روشن برای حضور شهروندان است .
در مدل حکمرانی مردممحور جمعیت هلال احمر ، اعتماد عمومی، آموزش مستمر ، داوطلبی سازمانیافته، شبکهسازی بینبخشی و مشارکت اجتماعی ، پنج زیرساخت اصلی شکلگیری جامعه تابآور معرفی شدهاند .
حذف هر یک از این مؤلفهها میتواند مشارکت را تضعیف کند . بدون اعتماد، هشدارهای رسمی جدی گرفته نمیشوند ؛ بدون آموزش ، مشارکت به اقدامی پراکنده و پرخطر تبدیل میشود و بدون سازماندهی ، ظرفیت داوطلبانه جامعه استمرار پیدا نمیکند .
مشارکت واقعی ، فراتر از همکاری اجرایی
مشارکت مردم زمانی معنا پیدا میکند که شهروندان تنها مجری تصمیمهای از پیش گرفتهشده نباشند . جامعه محلی باید بتواند خطرات محل زندگی خود را شناسایی کند ، در تدوین برنامههای ایمنی نقش داشته باشد ، درباره عملکرد دستگاهها بازخورد بدهد و در ارزیابی نتایج اقدامات مشارکت کند .
مشارکت در سیاستگذاری ، تنظیمگری ، اجرا و نظارت ، علاوه بر افزایش سرمایه اجتماعی ، میتواند به ارتقای کیفیت خدمات عمومی ، افزایش انسجام اجتماعی ، کاهش نابرابری و تقویت تابآوری جامعه منجر شود .
ظرفیت هلال احمر برای سازماندهی مشارکت اجتماعی
جمعیت هلال احمر به دلیل برخورداری از شبکه گسترده داوطلبان ، جوانان ، امدادگران ، نجاتگران ، خانههای هلال ، کانونهای جوانان ، پایگاههای امدادونجات و سازمانهای مردمنهاد همکار ، ظرفیت مهمی برای توسعه حکمرانی اجتماعی دارد .
در این ارائه ، به ظرفیت سه میلیون داوطلب و عضو مرتبط با جمعیت اشاره شد ؛ ظرفیتی که میتواند در آموزش عمومی ، شناسایی خطرات محلی ، شبکهسازی اجتماعی و هدایت مشارکت مردم مورد استفاده قرار گیرد .
هلال احمر همچنین میتواند حلقه ارتباطی میان دولت ، دستگاههای اجرایی ، بخش خصوصی ، سازمانهای مردمنهاد، جامعه محلی و آسیبدیدگان باشد و نقشهای آنان را از مرحله تصمیمگیری تا اجرا هماهنگ کند .
موانع مشارکت مردم
تحقق حکمرانی مردممحور با موانعی نیز روبهروست . کمبود منابع ، ضعف هماهنگی میان ذینفعان ، فقدان ظرفیت اجرایی ، بیاعتمادی به نهادهای رسمی و برخی چالشهای فرهنگی ، از جمله موانع اصلی مشارکت اجتماعی به شمار میروند .
بنابراین ، دعوت عمومی به مشارکت کافی نیست . لازم است مسئولیتها بهطور شفاف تعیین شود ، آموزشهای مستمر ارائه شود ، نهادها در برابر عملکرد خود پاسخگو باشند و سازوکاری برای تبدیل دیدگاهها و پیشنهادهای محلی به تصمیمهای اجرایی وجود داشته باشد .
تابآوری با حضور مردم شکل میگیرد
برآیند این ارائه نشان میدهد که تبدیل مردم از قربانی حادثه به بازیگر مدیریت بحران ، نیازمند آموزش ، اعتمادسازی ، واگذاری مسئولیت ، شبکهسازی محلی و حضور واقعی شهروندان در تصمیمگیری است .
جامعه زمانی تابآور میشود که مردم احساس کنند تنها مخاطب هشدارها و دریافتکننده کمک نیستند ، بلکه دانش ، تجربه و توانایی آنان در مدیریت خطر به رسمیت شناخته میشود .
تابآوری را نمیتوان به مردم هدیه داد ؛ تابآوری زمانی شکل میگیرد که مردم ، خود بخشی از حکمرانی و مدیریت بحران باشند .
در یکی از نشستهای دوره «شهرداد» دانشگاه تهران ، یکی از استادان جمعیت هلال احمر در ارائهای با موضوع «حکمرانی ؛ مفاهیم ، مبانی و چرایی آن برای هلال احمر» ، ضرورت عبور از مدیریت سازمانمحور و حرکت بهسوی حکمرانی مردممحور در حوادث و بحرانها را تشریح کرد .
پرسش محوری این ارائه آن بود که چگونه میتوان مردم را از «قربانی حادثه» به «بازیگر مدیریت بحران» تبدیل کرد ؛ تغییری که بدون آموزش عمومی ، اعتمادسازی ، شبکهسازی محلی و مشارکت واقعی شهروندان در تصمیمگیری امکانپذیر نیست .
مردم ؛ نخستین پاسخدهندگان بحران
یکی از نکات اصلی این ارائه آن بود که در بسیاری از حوادث، پیش از رسیدن نیروهای رسمی و امدادی ، مردم ، خانوادهها ، همسایگان و داوطلبان محلی نخستین واکنشها را نشان میدهند .
بر این اساس ، جامعه نباید تنها دریافتکننده کمک تلقی شود . شهروندان باید پیش از وقوع حادثه آموزش ببینند ، خطرات محیط زندگی خود را بشناسند و برای ایفای نقش در مراحل مختلف مدیریت بحران آماده شوند .
در الگوی مطرح شده ، پاسخ به حادثه از مردم و همسایگان آغاز میشود ، سپس داوطلبان محلی ، جمعیت هلال احمر و دیگر دستگاهها وارد میدان میشوند . این نگاه ، مردم را از گروهی منفعل و منتظر امدادرسانی، به نخستین حلقه زنجیره مدیریت بحران تبدیل میکند .
از مدیریت دولتی تا حکمرانی مردممحور
در شیوه سنتی مدیریت بحران ، تصمیمگیری و اجرا عمدتاً در اختیار دولت و ساختارهای رسمی قرار دارد . در حکمرانی مردممحور ، دولت ، جمعیت هلال احمر ، سازمانهای مردمنهاد ، بخش خصوصی ، گروههای داوطلب و جامعه محلی در قالب یک شبکه با یکدیگر همکاری میکنند .
در این الگو ، دولت همچنان مسئول سیاستگذاری ، تنظیمگری و ایجاد هماهنگی است ، اما اجرای همه امور را بهتنهایی بر عهده نمیگیرد . مردم نیز فقط نیروی اجرایی نیستند و باید در شناخت مسئله، برنامهریزی ، اجرا ، نظارت و ارزیابی نقش داشته باشند .
حکمرانی اجتماعی ، مشارکت طیف گستردهای از ذینفعان را در تصمیمگیری و اجرای سیاستها ضروری میداند . این رویکرد بهجای تمرکز کامل بر ساختارهای اداری ، بر ظرفیتهای اجتماعی ، شبکههای محلی و همکاری میان نهادها تأکید دارد .
آینده مدیریت بحران ، توسعه ظرفیت جامعه است
یکی از گزارههای کلیدی این نشست آن بود که آینده مدیریت بحران در گسترش سازمانها خلاصه نمیشود ، بلکه به توسعه ظرفیت جامعه وابسته است .
افزایش تجهیزات ، نیروها و ساختارهای اداری ، بدون آموزش مردم ، تقویت اعتماد عمومی و سازماندهی ظرفیتهای محلی ، بهتنهایی جامعهای تابآور ایجاد نمیکند .
جامعه زمانی برای مقابله با بحران آماده است که شهروندان خطرات محیط زندگی خود را بشناسند ، اصول ایمنی را فرا گرفته باشند ، در برنامهها و مانورهای محلی شرکت کنند و نحوه همکاری با نیروهای امدادی را بدانند .
نقش مردم پیش از وقوع حادثه آغاز میشود
مشارکت مردم نباید به زمان وقوع حادثه محدود شود . در مرحله پیشگیری ، شهروندان میتوانند در آموزش ، فرهنگسازی ، شناسایی خطرات و کاهش آسیبپذیری محلات نقش داشته باشند .
در مرحله آمادگی ، اجرای مانورهای محلی ، تجهیز خانوادهها، شناخت مسیرهای ایمن، برنامهریزی محلهای و ایجاد شبکههای داوطلبی اهمیت دارد .
در مرحله پاسخ ، امداد اولیه ، اطلاعرسانی سریع و صحیح ، همکاری با نیروهای عملیاتی و تأمین نیازهای اولیه آسیبدیدگان از مهمترین زمینههای مشارکت مردم است .
پس از حادثه نیز جامعه محلی میتواند در حمایت روانی و اجتماعی ، بازتوانی اقتصادی آسیبدیدگان ، بازسازی زیرساختها ، پایش اقدامات و انتقال تجربههای بهدستآمده نقشآفرینی کند .
اعتماد و آموزش ؛ پیششرط مشارکت مردم
مردم با فراخوانهای مقطعی به بازیگران مدیریت بحران تبدیل نمیشوند . مشارکت پایدار نیازمند اعتماد عمومی ، آموزش مستمر ، احساس اثرگذاری و وجود سازوکارهای روشن برای حضور شهروندان است .
در مدل حکمرانی مردممحور جمعیت هلال احمر ، اعتماد عمومی، آموزش مستمر ، داوطلبی سازمانیافته، شبکهسازی بینبخشی و مشارکت اجتماعی ، پنج زیرساخت اصلی شکلگیری جامعه تابآور معرفی شدهاند .
حذف هر یک از این مؤلفهها میتواند مشارکت را تضعیف کند . بدون اعتماد، هشدارهای رسمی جدی گرفته نمیشوند ؛ بدون آموزش ، مشارکت به اقدامی پراکنده و پرخطر تبدیل میشود و بدون سازماندهی ، ظرفیت داوطلبانه جامعه استمرار پیدا نمیکند .
مشارکت واقعی ، فراتر از همکاری اجرایی
مشارکت مردم زمانی معنا پیدا میکند که شهروندان تنها مجری تصمیمهای از پیش گرفتهشده نباشند . جامعه محلی باید بتواند خطرات محل زندگی خود را شناسایی کند ، در تدوین برنامههای ایمنی نقش داشته باشد ، درباره عملکرد دستگاهها بازخورد بدهد و در ارزیابی نتایج اقدامات مشارکت کند .
مشارکت در سیاستگذاری ، تنظیمگری ، اجرا و نظارت ، علاوه بر افزایش سرمایه اجتماعی ، میتواند به ارتقای کیفیت خدمات عمومی ، افزایش انسجام اجتماعی ، کاهش نابرابری و تقویت تابآوری جامعه منجر شود .
ظرفیت هلال احمر برای سازماندهی مشارکت اجتماعی
جمعیت هلال احمر به دلیل برخورداری از شبکه گسترده داوطلبان ، جوانان ، امدادگران ، نجاتگران ، خانههای هلال ، کانونهای جوانان ، پایگاههای امدادونجات و سازمانهای مردمنهاد همکار ، ظرفیت مهمی برای توسعه حکمرانی اجتماعی دارد .
در این ارائه ، به ظرفیت سه میلیون داوطلب و عضو مرتبط با جمعیت اشاره شد ؛ ظرفیتی که میتواند در آموزش عمومی ، شناسایی خطرات محلی ، شبکهسازی اجتماعی و هدایت مشارکت مردم مورد استفاده قرار گیرد .
هلال احمر همچنین میتواند حلقه ارتباطی میان دولت ، دستگاههای اجرایی ، بخش خصوصی ، سازمانهای مردمنهاد، جامعه محلی و آسیبدیدگان باشد و نقشهای آنان را از مرحله تصمیمگیری تا اجرا هماهنگ کند .
موانع مشارکت مردم
تحقق حکمرانی مردممحور با موانعی نیز روبهروست . کمبود منابع ، ضعف هماهنگی میان ذینفعان ، فقدان ظرفیت اجرایی ، بیاعتمادی به نهادهای رسمی و برخی چالشهای فرهنگی ، از جمله موانع اصلی مشارکت اجتماعی به شمار میروند .
بنابراین ، دعوت عمومی به مشارکت کافی نیست . لازم است مسئولیتها بهطور شفاف تعیین شود ، آموزشهای مستمر ارائه شود ، نهادها در برابر عملکرد خود پاسخگو باشند و سازوکاری برای تبدیل دیدگاهها و پیشنهادهای محلی به تصمیمهای اجرایی وجود داشته باشد .
تابآوری با حضور مردم شکل میگیرد
برآیند این ارائه نشان میدهد که تبدیل مردم از قربانی حادثه به بازیگر مدیریت بحران ، نیازمند آموزش ، اعتمادسازی ، واگذاری مسئولیت ، شبکهسازی محلی و حضور واقعی شهروندان در تصمیمگیری است .
جامعه زمانی تابآور میشود که مردم احساس کنند تنها مخاطب هشدارها و دریافتکننده کمک نیستند ، بلکه دانش ، تجربه و توانایی آنان در مدیریت خطر به رسمیت شناخته میشود .
تابآوری را نمیتوان به مردم هدیه داد ؛ تابآوری زمانی شکل میگیرد که مردم ، خود بخشی از حکمرانی و مدیریت بحران باشند .
خبرنگار : سید علی سید صدر
ساخت پوستر :یوسف سعیدی
